Wrócę przed nocą. Reportaż o przemilczanym, Jerzy Szperkowicz

Publicysta i dziennikarz Jerzy Szperkowicz swoją mamę widział po raz ostatni, gdy miał dziesięć lat, w 1943 roku, gdy wyszła w tajemnicy przed rodziną do oddalonego o 18 km domu przyjaciółki po przechowane u niej pieniądze i rzeczy dla urodzonej kilka miesięcy wcześniej córeczki. "Wrócę przed nocą" powiedziała komuś po drodze. Nigdy nie wróciła. Miesiąc później z domu zostaje wyprowadzony jej mąż, a kilka lat później Jerzy wraz z siostrami pociągiem zostaje repatriowany do Polski. Po pięćdziesięciu latach Jerzy Szperkowicz powraca na Białoruś, na dawne Kresy, aby odszukać śladów swojej matki oraz rozwikłać tajemnicę śmierci  rodziców.

Krawiec, żandarm i spadochroniarz. Trzy opowieści o czeskich kolaborantach, Miloš Doležal

W historii każdego kraju odnajdziemy jej jasne jak i ciemne strony. Bohaterów, o których pamięć pielęgnujemy, wspominamy, stawiając za wzór,  ale również tych, którzy zdradzili, zawiedli i o których wolelibyśmy na zawsze zapomnieć. Jednak o zdrajcach również warto pamiętać, ponieważ mogą być dla nas ważną lekcją.  Z takiego założenia wyszedł czeski dziennikarz i prozaik Miloš Doležal, pisząc swoją książkę "Krawiec, żandarm i spadochroniarz. Trzy opowieści o kolaborantach". Te trzy portrety ludzi,  którzy dopuścili się zdrady, to próba zrozumienia ich motywów działania i lekcja, która daje nam możliwość wyciągnięcia wniosków na przyszłość.

Zła krew, John Carreyrou

To miała być prawdziwa rewolucja w obszarze badań diagnostycznych. Wykonywanie badań krwi z niewielkiej ilości pobieranej z opuszka krwi, zamiast bolesnego i nieprzyjemnego  kłucia igłami, miało poprawić komfort pacjentów i zapewnić tanie badanie krwi w krótkim czasie. Theranos, miał być kurą znoszącą złote jaja, gigantem branży biotechnologicznym porównywalnym, go Google czy Apple'a, w rzeczywistości okazało  się największym oszustwem w historii start-upów w Dolinie Krzemowej.  John Carreyrou, dziennikarz śledczy Wall Street Journal,  swojej książce "Zła krew" odsłania kulisy największego przekrętu branży start-upów, historię pracowników Theranosa i jego założycielki Elizabeth Holmes, kobiety, której udało się zwieść największych tego świata.

Klimat to my, Jonathan Safran Foer

Czy "Klimat to my" Jonathana Safrana Foera zmieni świat i  nasze myślenie? Obawiam się, że nie. Co najgorsze, to sam autor znakomitego zresztą eseju ma świadomość że jego książka nie uratuje planety i nie zmieni naszych nawyków. Wciąż jednak tli się płomień nadziei, że naszą planetę można uratować przed totalną apokalipsą, wywołaną przez emisję gazów cieplarnianych. "Klimat to my" zawiera prostą receptę na powstrzymanie zmian klimatycznych, przy okazji opowiadając o tym, dlaczego tak trudno wprowadzić nam te działania w życie. 

Biblioteka w oblężonym mieście. O wojnie w Syrii i odzyskanej nadziei, Mike Thomson

"Biblioteka w oblężonym mieście" to wojenny reportaż, ale zupełnie inny od wszystkich, które do tej pory czytałam. Każda znana mi opowieść o wojnie przygnębiała, budziła ogromny smutek i złość na bezsens działań zbrojnych, w wyniku których życie tracą niewinni. Opowieść Mike Thomsona jest kompletnie odmienna, bo czy znacie reportaż rozgrywający się w kraju ogarniętym wojną, który inspiruje, daje nadzieję, mnóstwo siły i wiarę, że świat można jeszcze zmienić na lepsze?

Kolekcjoner porzuconych dusz. Reportaże z Brazylii, Eliane Brum

"Kolekcjoner porzuconych dusz" brazylijskiej dziennikarki i dokumentalistki Eliane Brum  to coś znacznie więcej niż tylko reportaże portretujące różne oblicza Brazylii. Bo, jak pisze autorka we wstępie do swojego zbioru,  reportaż jako gatunek literacki jest dla niej wyjście poza uprzedzenia, światopogląd, osądy, by wkroczyć w zupełnie inne dla nas doświadczenia istnienia na świecie. Reportaż "oznacza konieczność opuszczenia siebie i zamieszkania w drugim człowieku- w świecie będącym drugim człowiekiem."  I nie mam wątpliwości, że ta sztuka udała  się dziennikarce znakomicie. Oddając  głos tym, których nikt nie chce wysłuchać, ludziom niewykształconym, ubogim, schorowanym i starym, Eliane Brum daje nam wielką lekcję empatii, pokazując, że żaden reportaż nie jest ważniejszy od człowieka. 

Śmierć w lesie deszczowym. Ostatnie spotkanie z językiem i kulturą, Don Kulick

Lektura "Śmierci w lesie deszczowym. Ostatnie spotkanie z językiem i kulturą" będzie nie lada gratką nie tylko dla tych, którzy interesują się antropologią i językoznawstwem, ale dla każdego kto uwielbia reportaże, pozwalające odkryć odległe zakątki świata, poznać  kulturę i całkowicie odmienny od naszego sposób życia.

Don Kulick jest antropologiem kulturowym, pracującym na Uniwersytecie w Uppsali, który po raz pierwszy do niewielkiej wioski Gapun położonej w lesie deszczowym, w pobliżu rzeki Sepik w Papui - Nowej Gwinei udał się w 1985 roku. Potem przyjeżdżał do osady kilkakrotnie, ostatni raz w 2014 roku, łącznie spędzając tam prawie trzy lata. Celem jego wizyty, w tym odciętym od świata miejscu, było ustalenie dlaczego  rdzenny i unikalny język mieszkańców Gapun, tayap umiera. Próbuje znaleźć odpowiedź na pytanie dlaczego mieszkańcy przestają nim mówić i dlaczego nie uczą nim mówić swoich dzieci.

Niegrzeczne. Historie dzieci z ADHD,autyzmem i zespołem Aspergera, Jacek Hołub

Co właściwie oznacza termin grzeczne dziecko?  Czy to takie, które idzie  za rękę z mamą albo z tatą, z uśmiechem na ustach słucha i  wykonuje wszystkie polecenia? Uległe, posłuszne, zgodne, ciche, dokładnie takie jak pragną dorośli. Tak brzmi moja definicja grzecznego dziecka, które odkąd na świecie pojawiła się moja córka, stało się jedną najbardziej nielubianych etykietek, które przyklejamy dzieciom. Moje dziecko jest głośne, wszędzie jej pełno, od rana do wieczora nie zamyka jej się buzia, po kilka razy trzeba powtórzyć, żeby coś zrobiła. Często słyszałam, że jest niegrzeczna, niewychowana, rozpuszczona, a ja jestem okropną matką, która nie potrafi zająć się i właściwie wychować własne dziecko. Reportaż Jacka Hołuba "Niegrzeczne. Historie dzieci z ADHD, autyzmem i zespołem Aspergera" to książka na którą czekałam z niecierpliwością.  Historie opisane przez dziennikarza są mi bliskie, bo opowiadają też o mojej codzienności, świecie rodziców dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jak w przypadku mojej córki i dzieci nieneurotypowych.

Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota, Paweł Piotr Reszka

Obozy zagłady w Beżcu i Sobiborze powstały w  ramach akcji "Reinhardt", zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego w 1942 roku. W czasie kilkunastu miesięcy w Bełżcu zamordowano ok 450 tysięcy ludzi, w Sobiborze 180 tysięcy. Tuż po likwidacji obozów na ich terenach pojawili się ludzie, którzy szukali złota. Na Kozielsko "na Icki" chodzili wszyscy, starzy, młodzi, ojcowie, matki z dziećmi, miejscowi i przyjezdni, którzy chcieli się wzbogacić na przekopywaniu cmentarzysk. 

Paweł Reszka w swoim reportażu "Płuczki. Poszukiwacze żydowskiego złota" przeszukując archiwalne dokumenty, wysłuchując relacji i wspomnień poszukiwaczy żydowskiego złota, tworzy obraz przerażającego procederu, opowieść o obojętności, która pozwoliła traktować ludzkie groby, ludzkie szczątki  i prochy jako sposób na szybkie wzbogacenie się.

Ziemia dyktatorów. O ludziach, którzy ukradli Afrykę, Paul Kenyon

Wraz z końcem II wojny światowej nastąpiło wiele znaczących zmian na mapie świata. Dla kontynentu afrykańskiego był to okres ostatecznej dekolonizacji, która rozpoczęła się jeszcze w XIX wieku. Z dnia na dzień  z opuszczonych przez wielkie mocarstwa koloniach miały narodzić się  struktury, które dopiero uczyły się się czym jest patriotyzm i jakie są zasady nowoczesnego państwa. Jednak wraz z powstawaniem nowych państw do głosu i władzy zaczęli dochodzić silni i chciwi despoci, którzy na zawsze zburzyli marzenia o nowoczesnych i bogatych państwach. Właśnie o nich, największych dyktatorach Czarnego Lądu, o ludziach którzy ukradli Afrykę opowiada w swojej książce "Ziemia dyktatorów. O ludziach którzy ukradli Afrykę"  wieloletni korespondent BBC Paul Kenyon.

Eksmitowani, Matthew Desmond

Co jeśli publiczny dyskurs nad problemem ubóstwa jest zły? Co jeśli problem to nie tylko kwestia bezrobocia, pomocy społeczny, co jeśli ludzie ubodzy są biedni, ponieważ są leniwi, nieodpowiedzialni, nie dbają o wartości rodzinne, albo brakuje im umiejętności i sprytu, aby wpasować się w błyszczącą XXI wieczną gospodarkę. Co jeśli problem ubóstwa wynika z tego, że jest ono dla innych opłacalne? Takie pytania stawia sobie profesor socjologii Matthew Desmond w swoim uhonorowanym w 2017 roku Nagrodą Pulitzera reportażu "Eksmitowani. Nędza i zyski w jednym z amerykańskich miast", dowodząc, że eksmisje dotykające co roku miliony Amerykanów nie jest efektem ubóstwa, ale jego przyczyną.

"Eksmitowani" przedstawia fragment życia ośmiu rodzin mieszkających w Milwaukee, ludzi którzy przez otoczenie postrzegani są jako bezwartościowi, którzy zostali wciągnięci w tryby procedur eksmisyjnych. Żeby lepiej wejść w ten świat Desmond na rok zamieszkał na osiedlu przyczep kempingowych, a później w schronisku w centrum miasta. Razem ze swoimi bohaterami przesiaduje w salach sądowych, pomaga w przeprowadzkach, jest świadkiem rozmów z właścicielami mieszkań, rozmawia  z pracownikami sądownictwa, opieki społecznej, zarządcami nieruchomości i innymi mieszkańcami gett i placu przyczep, jest świadkiem aktów dobroci i ogromnej obojętności.

Wakacje w Trzeciej Rzeszy. Narodziny faszyzmu oczami zwykłych ludzi, Julia Boyd

Bardzo trudno w to uwierzyć, ale dla wielu przybyszy z zagranicy, nawet dla tych którzy podróżowali do Niemiec po 1933 roku, Trzecia Rzesza była zupełnie innym miejscem niż jest dla nas dzisiaj. Z perspektywy wówczas żyjących ludzi, odwiedzających Niemcy był to uroczy kraj pełen sielskich krajobrazów, rustykalnych wiosek, łagodnego słońca, jezior muskanych wiatrem,  i serdecznych, przyjaźnie nastawionych mieszkańców. Czy zza tej turystycznej fasady mogli dostrzec koszmar, który pochłonął miliony ludzkich istnień? Czy turyści przesiadujący w latach trzydziestych w piwnych ogródkach, słuchający Wagnera wiedzieli, co się święci?   Między innymi na te pytania w swojej książce "Wakacje w Trzeciej Rzeszy. Narodziny faszyzmu oczami zwykłych ludzi" próbuje odpowiedzieć brytyjska historyczka Julia Boyd, rzucając tym samym zupełnie inne światło na nazistowskie Niemcy.

27 śmierci Toby'ego Obeda, Joanna Gierak- Onoszko

Kanada  w świadomości wielu z nas jest krajem idyllicznym, pachnącym żywicą, państwem w którym panuje ład i porządek, dobrobyt i tolerancja. Jest rajem, ale żyją tam też Ci którzy wraz z rozpoczęciem kolonizacji Kanady zostali z tego raju wypędzeni. "27 śmierci Toby'ego Obeda" Joanny Gierak- Onoszko jest opowieścią o tych wypędzonych, o rdzennych mieszkańcach Kanady, z którymi biali przybysze nie walczyli, nie poddali planowanej eksterminacji. Kanadyjska zagłada była bardziej ucywilizowana, polegała na wykorzenieniu i wykulturowieniu dzieci rdzennych mieszkańców, tak by stworzyć nowego i posłusznego obywatela.

Joanna Gierak- Onoszko w swoim przejmującym reportażu uwagę kieruje na tych zapomnianych i ignorowanych, przypominając doznane przez nich krzywdy.  Opowiada historie dzieci rdzennych mieszkańców Kanady, które były zabierane rodzicom i umieszczane w szkołach z internatem, prowadzonych najczęściej przez kościół. Odrywane od rodziny, języka, bite, molestowane, torturowane. Zinstytucjonalizowaną  przemocą i siłą były cywilizowane i wcielane do społeczeństwa ludzi białych.

Na marne, Marta Sapała

Na świecie każdego roku marnujemy 1,3 miliarda ton żywności, jedną trzecią globalnej produkcji.  W Polsce jest blisko 9 milionów ton. Nie są to twarde dane, a jedynie szacunki. Nie przyznajemy się do tego, ale marnujemy żywność. Kupujemy i potem wyrzucamy. Gotujemy i wyrzucamy to czego nie udało nam się zjeść.

O jedzeniu, tym przeterminowanym, zapleśniałym, wyrzuconym, zmarnowanym,  a potem wyciąganym z kontenerów i śmietników, w swoim reportażu "Na marne" pisze Marta Sapała, stawiając pytania dlaczego tyle żywności ląduje w śmietnikach, a także co zrobić, by tyle nie wyrzucać, prowokuje do autorefleksji i przyglądnięcia się naszemu stosunkowi do żywności.

Pamiętnik księgarza, Shaun Bythell

Pracować w księgarni albo w antykwariacie. Przez cały dzień być otoczonym książkami, to szczyt marzeń niejednego miłośnika książek. Niektórym to marzenie udaje się spełnić i przy okazji na własnej skórze sprawdzić, że rzeczywistość wcale nie jawi się tak różowo jak to sobie wyobrażaliśmy.

Shaun Bythell pod wpływem impulsu ponad 15 lat temu stał się właścicielem podupadającego antykwariatu położonego w szkockim miasteczku Wigtown. Kiedyś Shaun był optymistycznie nastawionym do życia, życzliwym człowiekiem. Teraz jest nietolerancyjny, niecierpliwy i aspołeczny. O to co potrafi zrobić z człowiekiem lawina irytujących i głupich pytań zadawanych przez klientów, stan finansów wołający o pomstę do nieba, kłótnie z pracownikami i nieustanne targowanie się z klientami. Żeby nie zwariować zaczął pisać dziennik, ale gdyby zapytać go chciałby cokolwiek zmienić w swoim życiu, bez wahania odpowiedziałby, że NIE.

Ganges. Święci i grzesznicy znad boskiej rzeki, George Black

Rozpoczyna swój bieg jako górski strumień Bhagirathi, wypływający z lodowca w Himalajach. Gangesem staje się gdy łączy się z innym wartkim strumieniem, Alakandą. W swej drodze  liczącej 2525 km do Zatoki Bengalskiej przepływa przez 4470 wiosek i miast. Przez mieszkańców Indii nazywana jest Ma Gangą, matką, która daje i odbiera życie, która karmi pół miliarda ludzi, nawadniając pola pszeniczne i ryżowe.
Dla jednych jest  miejscem kultu, dla innych śmierdzącym rynsztokiem, bezsprzecznie jest  częścią życia Hindusów, częścią ich  bogatej kultury oraz świadkiem burzliwej historii subkontynentu. To wszystko w swojej książce "Ganges. Święci i grzesznicy znad boskiej rzeki" odkrywa amerykański dziennikarz i pisarz George Black.

The Radium Girls. Mroczna historia promiennych kobiet Ameryki, Kate Moore

Na początku XX wieku praca w wytwórni tarcz zegarowych Radium Luminous Materials Corporation w Newark w stanie New Jersey była marzeniem każdej amerykańskiej młodej dziewczyny. Każdego dnia dziewczyny siadały przy swoich stolikach, delikatnie ostrzyły pędzelki w ustach, następnie maczały je w specjalnej farbie, i malowały cyferblaty oraz wskazówki zegarków. "Obliż...Zanurz...Maluj..." i tak kilkaset razy w ciągu dnia. Pracownice Radium Dial nazywano lśniącymi dziewczynami, wszystko dzięki najważniejszemu składnikowi farby, okrytemu przez Curie- Skłodowską, radowi, wówczas uważany za cudowny, leczący wszystkie dolegliwości. Radowy proszek, którego używały do pracy, pokrywał ich ubranie, skórę, włosy, sprawiając, że kobiety w ciemnościach lśniły zielonkawym blaskiem, przyciągając wzrok mieszkańców, budząc podziw i zazdrość.
Wkrótce zaczęły chorować.

Farmaceuta z Auschwitz, Patricia Posner

Zło jest w gruncie rzeczy banalne, napisała w swojej słynnej książce "Eichmann w Jerozolimie: rzecz o banalności zła” filozofka Hannah Arendt, wprowadzając tym samym jedno z najważniejszych sformułowań w odniesieniu do historii totalitaryzmu. Źli ludzie to nie żadni „wielcy” zbrodniarze i „wielcy” dyktatorzy. To ciemni urzędnicy, posłuszni szeregowcy, pospolite złodziejaszki, sobki, których nie interesuje los innych ludzi. Interesuje ich tylko własna korzyść, twierdziła.

Reportaż Patricii Posner "Farmaceuta z Auschwitz. Historia zwyczajnego zbrodniarza" jest kolejnym potwierdzeniem słów Arendt.  Zło jest okrutnie banalne, wbrew wszelkim zewnętrznym oznakom może czaić się w każdym człowieku, nawet w takim "który lubił ludzi, był miły [...], był uosobieniem życzliwości."

Nie ma, Mariusz Szczygieł

Nie potrafię myśleć o "Nie ma" Mariusza Szczygła bez osobistej refleksji nad swoim nie ma.  Każdy z nas niesie swoją własną historię, w której są miejsca, rzeczy, ludzie, emocje, które bezpowrotnie zabrało nam życie, pozostawiając w nim wyrwę, pustkę i smutek. Właśnie smutek jest pierwszym uczuciem, które przejmuje, gdy myślę o nie ma. Jednak jak pokazuje Mariusz Szczygieł nie ma to nie tylko smutek i łzy, nie ma to szansa, może uleczyć, przynieść ukojenie i ulgę, potrafi wyzwolić.

Mindhunter. Podróż w ciemność, John Douglas, Mark Olshaker

Gdy zawodzą dotychczasowe metody śledcze, sprawca nie został wskazany i schwytany, a śledztwo grozi umorzeniem, wkraczają oni. Profilerzy. Odtwarzają przebieg zbrodni, starają się dowiedzieć do łączyło ofiarę ze sprawcą. Muszą wejść  w umysł zarówno ofiary jak i sprawcy,  po to by pojąć co zaszło między ofiarą a przestępcą i znaleźć odpowiedź na najważniejsze pytanie: kto zabił?

John Douglas jeden z najwybitniejszych amerykańskich profilerów, który przez lata słuchał zwierzeń sprawców najstraszniejszych przestępstw, w swojej książce napisanej wraz z Markiem Olshakerem "Mindhunter. Podróż w ciemność" zdradza tajniki związane ze swoją pracą, zabierając nas  do piekła, które płonie w umyśle  seryjnego mordercy.